آببندانهای گیلان؛ از میراث طبیعی تا راهبردی برای عبور از خشکسالی
آببندانها به مخازن ذخیره آب در مناطق مختلف گفته میشود که معمولا برای کنترل، ذخیره و بهرهبرداری از آبهای سطحی همچون باران، رواناب رودخانههای فصلی به کار میروند و نقش مهمی در مدیریت آب کشاورزی دارند، از اینرو با توجه به کارکرد این میراث طبیعی در حیات شالیزارها، لایروبی آنها اهمیت بسزایی دارد و ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
به گزارش تدبیرشرق، استفاده از سطح گسترده استخرهای ذخیره آب موسوم به آببندان، نمونه بارز از تلاش شالیکاران گیلانی در حفظ و نگهداری آب است؛ آببندان با احداث سد یا خاکریز در مسیر جریان آب سطحی ایجاد میشود تا آب در پشت آن جمع شده و در فصل خشک مورد استفاده قرار گیرد؛ ذخیره آب برای کشاورزی و دامپروری، کنترل سیلابها و کاهش خسارتها، تغذیه آب زیرزمینی و استفاده در تفریحات آبی و اکوتوریسم از اهداف آنهاست.
آببندانها سازههای سنتی کوچکی هستند که از مدتها پیش بهرهبرداران بومی برای مهار روانابهای سطحی و ذخیرهسازی آب رودخانهها و زهکشهای طبیعی در فصل غیرزراعی و گاه برای مشاغل جانبی همچون پرورش ماهی و ماکیان آنها را ابداع و مورد استفاده قرار دادهاند؛ آنها به مرور زمان از گل و لای پر میشوند و این مساله باعث میشود ظرفیت نگهداری آنها به شدت کاهش یابد و نتوانند آب مورد نیاز در زمان بارش را ذخیره کنند از اینرو لایروبی آنها اهمیت بسزایی دارد.
آب بندانها آبگیرهای کوچک یا بزرگی هستند که به طور طبیعی در ابتدا، انتها و یا طرفین مسیر رودهای جاری شکل گرفتهاند، تعدادی از آنها نیز توسط انسان ساخته شدهاند؛ این میراث طبیعی در گیلان بخش مهمی از نظام سنتی آبیاری به شمار میرود و در فصل بارندگی آب در آن جمع شده و در فصل کشت برنج برای آبیاری مصرف میشود، استفاده پایدار از منابع آب سطحی، کاهش فرسایش خاک و سیلابهای فصلی، احیای زیستگاههای طبیعی پرندگان و موجودات آبزی و تقویت گردشگری روستایی از مزایای آببندانهاست.
لایروبی آببندانها یکی از حیاتیترین اقدامات برای حفظ کارایی و پایداری آنهاست و بدون لایروبی منظم، آببندانها به مرور زمان کارکرد اصلی خود را از دست میدهند، هدف اصلی آببندان، ذخیره آب برای فصل کشاورزی و خشکسالی است.
لایروبی آببندانها یکی از حیاتیترین اقدامات برای حفظ کارایی و پایداری آنهاست و بدون لایروبی منظم، آببندانها به مرور زمان کارکرد اصلی خود را از دست میدهند.براساس آمارها، گیلان با ۲۳۸ هزار هکتار زمین شالیزاری بزرگترین تولیدکننده ارقام بومی و با کیفیت برنج در کشور است؛ مزارع استان نزدیک به ۲ میلیارد متر مکعب آب نیاز دارند که ۲۰ درصد آن از آببندان های استان تامین میشود از این رو احیاء آب بندانها گامی موثر به سوی امنیت غذایی و معیشت پایدار است.
برنامهریزی برای لایروبی آببندانهای گیلان در دستور کار آب منطقهای و جهاد کشاورزی استان قرار دارد؛ جهاد کشاورزی در سالهای گذشته بیش از ۲ هزار هکتار از این آب بندانها را لایروبی کردهاست و احیاء هزار هکتار آب بندان نیز در دست آب منطقهای است.
لایروبی بیش از ۲ هزار هکتار آببندان در گیلان
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان با اشاره به اهمیت لایروبی آببندانها و حفظ منابع آبی گفت: ۹ هزار و ۲۵ هکتار آببندان در استان وجود دارد که تاکنون ۲ هزار و ۲۰۰ هکتار از آنها لایروبی و احیاء شد.
۹ هزار و ۲۵ هکتار آببندان در استان وجود دارد که تاکنون ۲ هزار و ۲۰۰ هکتار از آنها لایروبی و احیاء شد.صالح محمدی روز یکشنبه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: با توجه به تاکید استاندار گیلان در شورای حفاظت آب و بر اساس منابع اعتباری، لایروبی آببندانها در سال جاری نیز آغاز شد و تا به امروز بیش از ۱۱۰ هکتار آببندان در حوزه جهاد لایروبی شد و در مرحله آبگیری قرار دارد.
وی با بیان اینکه همچنین ۱۴۰ هکتار در مرحله انجام لایروبی و بازسازی مرمت قرار دارد که پیشرفت آنها ۳۰ تا بیش از ۷۰ درصد گزارش شده است، اضافه کرد: بر اساس تعهدات امسال، باید ۲۵۰ هکتار از آببندانهای استان برای ذخیرهسازی آب لایروبی شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان آببندانها را میراث با ارزش و از ظرفیتهای مهم برای مدیریت آب دانست و اظهار کرد: آب بندانها میراث طبیعی و سرمایه زندگی در روستاها هستند و در مدیریت منابع آبی نقش مهمی دارند.
وی با اشاره به نقش آببندانها در مدریت منابع آب بیان کرد: ذخیره آب در آببندان باعث پایداری در تامین نیاز آبی کشاورزی میشود ضمن اینکه با ذخیره آبهای سطحی، این میراث طبیعی میتواند مانند یک سد کوچک عمل کند.
محمدی با بیان اینکه آببندانها علاوه بر تامین آب مورد نیاز کشاورزی، ظرفیتی برای توسعه فعالیتهای گردشگری هستند، اضافه کرد: امسال نیز با تاکید استاندار گیلان مبنی بر تخصیص ۱۰۰ درصد اعتبارات بخش کشاورزی لایروبی و احیاء ۱۴۰ هکتار از آببندانهای استان در حال انجام است.
احیاء هزار هکتار آب بندان گیلان
وحید خرمی مدیرعامل آب منطقهای گیلان با بیان اینکه آغاز احیاء هزار هکتار از آب بندانهای استان براساس ماده ۴۳ در دستور کار قرار گرفته است، گفت: از این میزان آببندان گفته شده احیاء ۵۰۰ هکتار آغاز شده که بدون هزینه و از محل تهاتر انجام می شود.
وی با بیان اینکه در راستای تحکیم زیرساختهای آبیاری و بهبود مدیریت منابع آب، پروژه لایروبی و احیای ۲ زهکش مدرن و یک نهر سنتی مهم در شهرستان شفت، در بهمنماه امسال به پایان رسید، اظهار کرد: زهکش مدرن ۴C۶G که مسئولیت آبرسانی به حدود ۱۰۰ هکتار از شالیزارهای سه روستا را بر عهده دارد و همچنین زهکش مدرن ۴C۵G در منطقه کهنهگوراب که آبیاری ۶۰ هکتار از اراضی کشاورزی را تامین میکند، به طور کامل لایروبی و بازسازی شدند.
مدیرعامل آب منطقهای گیلان بیان کرد: به صورت همزمان، عملیات لایروبی نهر سنتی و حیاتی «شش خاله» نیز با موفقیت انجام شد؛ این نهر که از کانال اصلی آببر فومنات منشعب میشود، نقش بیبدیل در انتقال آب به صدها هکتار از زمینهای کشاورزی مناطق پیرمومنسرا، لاقان، خسمخ، میرمحله، معافمحله و بخشی از خرمبیشه ایفا میکند.
وی اضافه کرد: لایروبی نهرهای سنتی از جمله «شش خاله» به دلیل ویژگیهایی همچون عرض کم، عمق زیاد، پوشش گیاهی انبوه و قرارگیری در مجاورت مناطق مسکونی و معابر، همواره از پیچیدگیها و چالشهای فنی خاصی برخوردار بوده که با برنامهریزی و اجرای دقیق، بر این مشکلات فائق آمدیم.
احیای آببندانها شتاب میگیرد
استاندار گیلان آذرماه امسال در نشست با اعضای مجمع نمایندگان استان که با هدف بررسی وضعیت بارندگی، مدیریت منابع آب و برنامهریزی برای احیا و لایروبی آببندانها برگزار شد؛ گفته بود: با توجه به کاهش بارندگیها و ضرورت مدیریت منابع آب، احیای آببندانها شتاب میگیرد.
با توجه به کاهش بارندگیها و ضرورت مدیریت منابع آب، احیای آببندانها شتاب میگیرد.هادی حقشناس با بیان اینکه کاهش محسوس بارندگی در نقاط مختلف گیلان ضرورت برنامهریزی دقیقتر و مدیریت متمرکز منابع آبی را بیش از گذشته برجسته کرده و با تاکید بر اهمیت همافزایی دستگاههای اجرایی برای حفظ پایداری منابع آب اظهار کرد: مدیران مرتبط باید با رصد مستمر شرایط و اجرای طرحهای پیشگیرانه، از بروز مشکلات احتمالی در بخشهای کشاورزی، تامین آب شرب و محیط زیست جلوگیری کنند.
عالیترین مقام اجرایی گیلان با بیان اینکه پایش لحظهای رودخانهها و مخازن سدهای استان در دستور کار قرار دارد، افزود: تیمهای تخصصی موظفند گزارشهای دورهای و دقیق از وضعیت کمبارشی ارائه دهند تا تصمیمات لازم در زمان مناسب اتخاذ شود.
استاندار گیلان همچنین با اشاره به نقش آببندانها در ذخیرهسازی آبهای سطحی و تامین نیازهای کشاورزی بیان کرد: آببندانها سرمایههای راهبردی استان هستند و احیا و لایروبی آنها، بهویژه در دورههای کاهش بارندگی، از محوریترین برنامههای مدیریت پایدار منابع آب است.
استاندار: بهرهگیری از آب بندانها امنیت کشاورزی گیلان را تامین میکند
استاندار گیلان همچنین با اشاره به وجود ۹ هزار آببندان در استان بیان کرد: باید حداکثر بهرهمندی از این تعداد آببندان انجام شود؛ بهرهگیری درست از آنها میتواند امنیت کشاورزی استان را تامین کند.
حقشناس با بیان اینکه مزارع گیلان نزدیک به ۲ میلیارد متر مکعب آب نیاز دارند که ۲۰ درصد آن از آببندان های استان تامین میشود اظهار کرد: لایروبی بیش از هزار هکتار از آببندانهای گیلان در دستور کار آب منطقهای قرار دارد.
مزارع گیلان نزدیک به ۲ میلیارد متر مکعب آب نیاز دارند که ۲۰ درصد آن از آببندان های استان تامین میشود.استاندار گیلان بیان کرد: آببندانهای استان در چهار ماه از سال آب کشاورزی و شالیکاری را تامین میکنند؛ در سایر ایام سال میتوان از این ظرفیت برای آبزی پروری و گردشگری بهره گرفت؛ این امر به ایجاد اشتغال پایدار در استان کمک خواهد کرد.
وی با اشاره به نقش آببندانها در ذخیرهسازی آبهای سطحی و تامین نیازهای کشاورزی اظهار کرد: آببندانها سرمایههای راهبردی گیلان هستند و احیا و لایروبی آنها، بهویژه در دورههای کاهش بارندگی، از محوریترین برنامههای مدیریت پایدار منابع آب است.
عالیترین مقام اجرایی گیلان بیان کرد: آببندانها ظرفیت ذخیرهسازی میلیونها مترمکعب آب را دارند و فرمانداریها مکلفند با استفاده از ظرفیتهای محلی، دهیاریها و مشارکت مردمی، روند احیا و لایروبی این سازهها را با سرعت بیشتری دنبال کنند؛ اقدامی که نقش تعیینکنندهای در کاهش تنش آبی و تأمین آب مورد نیاز شالیزارهای استان دارد.
وی با اشاره به سهم آببندانها در تامین آب کشاورزی گیلان گفت: بخش قابلتوجهی از آب مورد نیاز شالیزارهای استان از طریق آببندانها تامین میشود؛ بهگونهای که در برخی سالها حدود ۲۰ درصد و در بهترین حالت ۱۰ درصد از طریق بارشها جبران میشود، اما میانگین سهم آببندانها حدود ۱۵ درصد است و این موضوع ضرورت لایروبی و احیای آنها را دوچندان میکند.
بخش قابلتوجهی از آب مورد نیاز شالیزارهای استان از طریق آببندانها تامین میشود.به گزارش ایرنا، گیلان دارای ۴۲۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی است و ۳۱۷ هزار نفر از مردم استان در بخش کشاورزی مشغول به فعالیت هستند، برنج، چای، زیتون، پیله ابریشم، بادام زمینی، زیتون، فندق و مرکبات عمدهترین محصولات کشاورزی گیلان است همچنین استان یکی از تولیدکنندگان مهم طیور در کشور است.
گیلان بزرگترین تولیدکننده ارقام بومی و با کیفیت برنج در کشور به شمار میآید که با ۲۳۸ هزار هکتار اراضی شالیزاری رتبه نخست کشور را از لحاظ سطح زیرکشت و همچنین رتبه دوم تولید برنج را به خود اختصاص داده است.
ارقام هاشمی، علی کاظمی، صدری، حسنی و دیلمانی جزو رقم های کیفی و ارقام گوهر و سپیدرود جزو رقمهای پرمحصول است که در شالیزارهای گیلان کشت میشود، بیشترین رقمهای کشت شده برنج در این استان، رقمهای کیفی هاشمی و علی کاظمی است که افزون بر ۸۵ درصد محصول برنج گیلان را شامل میشود.
شهرستانهای رشت و صومعهسرا بیشترین سهم را از مساحت اراضی شالیکاری گیلان در اختیار دارند؛ ۳۰۰ هزار شالیکار در گیلان فعالیت دارند؛ به طور متوسط سالانه حدود یک میلیون و ۱۵۰ هزار تن شلتوک برنج در استان تولید میشود که حدود ۳۰ درصد از کل برنج تولیدی کشور است.
